Οι ίδιες περιοχές γερνούν, χάνουν πληθυσμό και έχουν χαμηλό ΑΕΠ. Τα κενά σπίτια δεν ακολουθούν το ίδιο μοτίβο και η ανεργία φαίνεται μόνο ανά περιφέρεια.
Η Δράμα είναι στο χειρότερο τρίτο της χώρας και στους τέσσερις δείκτες (γήρανση, φυσική μεταβολή, μείωση πληθυσμού, ΑΕΠ ανά κάτοικο): 26,7% των κατοίκων ήταν 65 ετών και άνω το 2021, ο πληθυσμός μίκρυνε κατά 11,8% σε δέκα χρόνια, και το ΑΕΠ ανά κάτοικο ήταν 46,5% του ευρωπαϊκού μέσου όρου το 2023. Δεν είναι μόνη της: με την Ευρυτανία, τις Σέρρες, την Καστοριά και τον Έβρο είναι οι πέντε από τις 52 περιοχές που μπαίνουν στο χειρότερο τρίτο και στους τέσσερις δείκτες μαζί. Το ερώτημα του άρθρου είναι αν αυτό είναι ο κανόνας ή μια ωραία αφήγηση που χωρά σε πέντε ονόματα.
Η πρώτη Ελλάδα: τα ίδια ονόματα ξανά και ξανά
Ξεκινάμε από τη γήρανση. Στην Ευρυτανία το 33,8% των κατοίκων ήταν 65 ετών και άνω το 2021, στη Δυτική Αττική το 16,8%. Αν βάλουμε δίπλα τις 17 πιο γερασμένες περιοχές και τις 17 με τη χειρότερη φυσική μεταβολή το 2024, οι 13 είναι κοινές. Με καθαρή τύχη θα περιμέναμε περίπου έξι. Οι δύο κατατάξεις συμφωνούν πολύ ισχυρά: ο συντελεστής Spearman είναι −0,86, όπου −1 θα σήμαινε ότι οι πιο γερασμένες είναι πάντα και οι πιο αρνητικές. Αυτό εδώ δεν εκπλήσσει, γιατί ένας γερασμένος πληθυσμός έχει από τη φύση του λιγότερες γεννήσεις και περισσότερους θανάτους. Το 2024 μόνο το Ρέθυμνο είχε περισσότερες γεννήσεις από θανάτους, και μόνο κατά πέντε. Σε όλες τις υπόλοιπες 51 περιοχές οι θάνατοι ήταν περισσότεροι. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι ποιος χάνει, αλλά πόσο. Στη Δράμα και στις Σέρρες ο πληθυσμός μίκρυνε κατά 11,8% και 14,2% σε δέκα χρόνια, όταν στη χώρα μίκρυνε 3,1%. Στο ΑΕΠ ανά κάτοικο το ίδιο μοτίβο υπάρχει, πιο αδύναμο. Δέκα από τις 17 πιο γερασμένες περιοχές είναι και στις 17 με το χαμηλότερο ΑΕΠ, ο Κεντρικός Τομέας Αθηνών φτάνει το 126,0% του μέσου όρου της ΕΕ και η Ξάνθη το 38,2%. Στη μέση, η χώρα είναι στο 69,5%.
Οι εξαιρέσεις που χαλάνε την καθαρή εικόνα
Η Δυτική Αττική είναι η πιο νεανική περιοχή της χώρας και η φυσική της μεταβολή είναι σχεδόν μηδέν (−0,2 ανά 1.000 κατοίκους), με ΑΕΠ ανά κάτοικο 102,6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Οι Κυκλάδες έχουν ΑΕΠ 91,4% και ποσοστό 65+ μόλις 20,9%. Ο Κεντρικός Τομέας Αθηνών έχει το υψηλότερο ΑΕΠ από όλες και, το 2024, τη μεγαλύτερη απώλεια από θανάτους πάνω από γεννήσεις: −5.570. Το ΑΕΠ μετριέται εκεί όπου παράγεται, όχι εκεί όπου μένουν όσοι δουλεύουν, οπότε μια περιοχή με πολλές δουλειές φαίνεται πλούσια, ακόμη κι αν οι κάτοικοί της δεν είναι.
Κενά σπίτια: ένας άλλος χάρτης
Αν η ιστορία ήταν «οι περιοχές που αδειάζουν», τα κενά σπίτια θα ακολουθούσαν. Δεν ακολουθούν. Στη Χαλκιδική το 72,0% των κανονικών κατοικιών ήταν κενές το 2021 και στις Κυκλάδες το 62,0%, ενώ το ποσοστό των 65+ είναι εκεί 23,3% και 20,9%, κοντά ή κάτω από το 22,8% της χώρας. Μόνο 7 από τις 17 περιοχές με τα περισσότερα κενά είναι και από τις πιο γερασμένες, και 4 είναι από τις 17 με το χαμηλότερο ΑΕΠ. Οκτώ δεν είναι σε κανένα άλλο χειρότερο τρίτο, ανάμεσά τους η Κέρκυρα, η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά. Εξαίρεση είναι η Ευρυτανία, με 58,5% κενά και τον υψηλότερο δείκτη γήρανσης. Κενή, στην απογραφή, σημαίνει και εξοχική ή δευτερεύουσα: τα νησιά δείχνουν κυρίως σπίτια χωρίς μόνιμο κάτοικο, όχι χωριά που έσβησαν.
Η ανεργία: μόνο με τη μεγάλη γωνία
Η ανεργία δημοσιεύεται μόνο ανά περιφέρεια, όχι ανά περιοχή, και προέρχεται από δείγμα. Το 2025 ήταν 5,1% στην Κρήτη και 15,3% στη Δυτική Μακεδονία, με 8,9% στη χώρα. Τέσσερις από τις πέντε περιοχές του πυρήνα, η Δράμα, οι Σέρρες, η Καστοριά και ο Έβρος, βρίσκονται σε περιφέρεια με ανεργία πάνω από το εθνικό ποσοστό. Η Ευρυτανία, με 8,5%, είναι από κάτω. Οι Τρίκαλα και Καρδίτσα, με 28,7% 65+, βρίσκονται στη Θεσσαλία με ανεργία 6,3%. Στις 13 περιφέρειες η κατάταξη της ανεργίας συσχετίζεται μέτρια με τη φυσική μεταβολή (−0,58) και χαμηλότερα με το ΑΕΠ (−0,37) και τη γήρανση (0,30). Με 13 σημεία και δειγματοληπτικά ποσοστά, αυτό είναι ένδειξη, όχι εύρημα.
Δύο Ελλάδες ή μία κλίση
Η απάντηση είναι ανάμεσα. Η γήρανση, η φυσική μεταβολή και η μείωση πληθυσμού πάνε μαζί, και τα τρία μετρούν σε μεγάλο βαθμό το ίδιο πράγμα. Το ΑΕΠ ακολουθεί χαλαρότερα, ενώ η ανεργία φαίνεται μόνο ανά περιφέρεια και δίνει ενδείξεις, όχι ασφαλή εικόνα. Τα κενά σπίτια ακολουθούν άλλο δρόμο. Δεν ξέρουμε γιατί. Οι συσχετίσεις δείχνουν πού συμπίπτουν τα φαινόμενα, όχι τι προκαλεί τι, και οι μικρές περιοχές (η Ευρυτανία έχει 17.428 κατοίκους) μετακινούνται πολύ με λίγους ανθρώπους. Κρατάμε κάτι πιο σεμνό από τις «δύο Ελλάδες»: μια χώρα με έναν πυρήνα πέντε περιοχών που τα χάνει όλα μαζί, και γύρω του πολλές που χάνουν κάτι, αλλά όχι το ίδιο.
Πώς το μετρήσαμε
Χρησιμοποιήσαμε τις 52 περιοχές NUTS 3 του Άτλαντα (μερικές ενώνουν γειτονικές ενότητες, όπως οι Άρτα και Πρέβεζα). Δείκτες: ποσοστό κατοίκων 65+ και μεταβολή πληθυσμού από τις απογραφές 2011 και 2021 της ΕΛΣΤΑΤ, φυσική μεταβολή 2024 (γεννήσεις μείον θάνατοι κατά τόπο κατοικίας) ανά 1.000 κατοίκους με τον πληθυσμό της 1/1/2024 της Eurostat, ΑΕΠ ανά κάτοικο 2023 σε μονάδες αγοραστικής δύναμης (προσωρινό, ως % του μέσου όρου της ΕΕ, με πληθυσμό αναθεωρημένο με την απογραφή 2021), και κενές κατοικίες 2021. Χειρότερο τρίτο σημαίνει οι 17 χειρότερες από τις 52. Οι συντελεστές είναι Spearman (κατάταξης) και οι συσχετίσεις δεν αποδεικνύουν αιτιότητα. Το ΑΕΠ μετριέται κατά τόπο εργασίας, η ανεργία (15–74 ετών) δημοσιεύεται μόνο ανά περιφέρεια και είναι δειγματοληπτική, και ο Άτλαντας δεν έχει ανεργία ανά περιοχή. Τα ποσοστά των μικρών περιοχών κινούνται πολύ με λίγους ανθρώπους. Η Χαλκιδική περιλαμβάνει το Άγιο Όρος.
